Байгалийн дурсгалт газрууд
2024-01-30 10:51:12,   26

       Даян дээрхийн агуй 

Эрт урьд цагт эзэн Чингис хаан аян дайнд явж ирээд их найр хийж гэнэ. Тэр найранд их хөвчөөр нутагтай, Даян дээрх нэртэй баатар эр оролцож, эзэн хааны бага хатны үзэсгэлэнтэй сайхныг бишрэн харж байгаад, найр наадам хэвийх үед бага хатныг аван зугтжээ. Хаан наадам дээрээс бага хатныг аван зугтсаныг мэдээд араас нь хөөжээ. Ой хөвчөөр дамжин зугтаж гүйцэгдэхийн үед хатныг нэгэн агуйд нууж, Даяндээрхи өөрөө эгэлгүй нэгэн шидтэн байсан тул агуйн үүдэнд улаан чулуу болон хувирчээ. Чингис хаанд гүйцэгдэхийн үед Даян дээрхи зэлээ хаясан газрыг нь Зэлтэр, эрхээ хаясан газрыг нь Эрэн, таваа хаясан газрыг нь Тавт, аягаа хаясан газрыг нь Архан, бугуйвчаа хаясан газрыг нь Бургалтай, завхайгаа (наадгайн хослох мод᠎) хаясан газрыг нь Зад, зэвсгээ хаясан газрыг нь Зэрлэг, хонхоо хаясан газрыг Ховчилтой, уургаа хаясан газрыг Уйлган гэж нэрлэсэн домогтой бөгөөд үнэхээр ийм нэртэй газар Эрдэнэбулган сумын нутагт одоо ч бий билээ. Чингис хаан гүйцэж очоод уурандаа тэрхүү улаан чуулууг цавчсан боловч сэлэмний ир нь хальтарч далиу цавчигдан хүн малд гарз, гарч аргаггүй эрхэнд Даян дээрх дийлдэгдсэн гэдэг. Даян дээрхийн авралд багтсан хэн бүхэн гурван жилдээ барцад, нүгэлээ гөвж ивээлд нь орших уул, ус галав юүлсэн ч хэвээрээ үлдэх ерөөлтэй гэдэг.

   Даян дээрхийн хүрээ

         Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэбулган сумын Зэрлэг багийн нутаг Молхийн дэнж, үүрийн голын захад Даян дээрхийн хүрээ хийд нь Харуул нутгийн шашны эртнээс бөө мөргөлийн гол төв байсан. 17-18  дугаар зууны дунд үед  10 орчим орчим дацантай 1000 орчим ламтай халхад нэртэй уран хийцтэй гоёмсог хийд байсан. Даян дээрхийн гол шүтээний тухай нэгэн домог ард түмний дунд яригдсаар байдаг. Чингис хааны алтан ургийн нэгэн гүнжийг Цагаан-Үүрийн бөө нар хулгайлан зугтжээ. Чингисийн баатар эрс түүний араас нэхэж гүйцэхийн даваанд өнөөх гүнжийг удган мод болгожээ. Баатар эрс уур хилэндээ шатаж, хүн чулуун хөшөөний хөмсгийг цавчин хаяад нутаг буцсан гэдэг.  Манжийн ноёрхолын үед Эрдэнэбулган, Цагаан-үүр сумын нутагт зургаан харуул суух болсон. Харуулынхан өнөөх хүн чулуун хөшөөг бөөгийн онгон шүтээн гэж тахин шүтэж байжээ. Сайн ноён хан Намнансүрэн Даян дээрхид тусгай элч зарж алт, мөнгө, эд агуурсаар мандал өргүүлэн өөрийн сан хөмрөгөөс зардал гаргуулан тахиулж байсан. 1860 –аад оны эхээр анхан гэр дуган бий болж лам хуваргууд ном хурж эхэлсэн түүхтэй.

 

 

2024-01-30 10:51:12